14/ Mercurius:
Humor en Modernisme /
Mercurial artforms and Modernism
Terug naar het menu favoriete kunst
naar het volgende menu [15: Expressionisme, Fr. Marc, Surrealisme]
Hermes [Mercurius]
Ondersubmenu 3:
Mercurius en het beeld van de duivel – Satan-satyr-satyre
Bologna: Mercury
Verder naar Ondersubmenu 4:
Pieter Breughel: Het volk en het kind
Mercurius is de heerser over Tweelingen, dat staat voor de 'speeldrift'...
Mercurius en het beeld van Mephisto - het Scherzo in de symfonie
Faust, Prolog im Himmel
Ook vinden we de Jupiter-Mercurius-polariteit terug in het Beeld van de duivel, Mephisto [in de Faust van Goethe, in de 'Prolog im Himmel'] in gesprek met de eerbiedwaardige God.
Mephisto is een scherzo-achtige figuur. Liszt beeldt hem uit in zijn Faust-symfonie in het 3e deel, het scherzo.
Mephisto heeft eigenlijk geen eigen inhoud, hij is de karikatuur [de schaduw] van Faust. Zo heeft het scherzo bij Liszt geen eigen thema maar maakt van de thema's van Faust en Gretchen [1e en 2e deel] karikaturen ofwel parodieën. [dat gebeurt in het algemeen in Scherzo's, bv. in de 5e symfonie van Beethoven]
In het algemeen vinden we dus het beeld van de de duivel / satan verbonden met een mercuriaal humoristisch beeld.
De karikatuur ofwel de parodie, het satirische is het eigenlijke element van Mercurius, en ook vaak het beeld van het duivelse, het boze.
Het beeld van de duivel
in de Gotiek
In de kunst vinden we dan ook het mercuriale, humoristische element terug als de kunstenaars 'het kwaad', demonen en duivels ed. uitbeelden, zoals hieronder bij Jeroen Bosch en Memling.
Breughel: The Battle about money;
Vooral Breughel muntte uit in het laten zien van de humor van de ondeugden, de zonden der mensen...
Het 'kwaad' is ook 'het beest in de mens'...
Dat zien we duidelijk bij Jeroen Bosch [zie onder], en bij de 'Grenouilles', de waterspuwers op de daken van kathedralen, maar ook vinden we het later terug in karikaturale stripfiguren zoals Donald Duck ed.
Breughel, de zonde van de 'Avaritia', de hebzucht, gesymboliseerd door een pad.
Breughel beeldde op zeer humoristische wijze 'de zeven zonden' uit.
Hierboven bv. een detail uit de prent
die de zonde van de gulzigheid verbeeldt...
Jeroen Bosch - Chor der Rachegeister
We zien hier ook 2 hondjes, en de hond wordt door zijn speelsheid in verband
gebracht met sterrenbeeld Tweelingen, waarvan Mercurius de heerser is.
Tweelingen hangt samen met de speeldrift...
Hans Memling, het laatste oordeel
De zondaars storten ter Helle [rechterzijde] tijdens het Laatste oordeel.... Als dít geen humor is....
Hans Memling, het laatste
oordeel, detail
[Ik kan dit tafereel van Memling en deze duivel toch niet enige humor ontzeggen...]
Vooral deze duivel vind ik
persoonlijk erg komisch...
Misschien is
dit wel het beeld van de
Oostenrijkse Zwarte Piet...
In Nederland komt Zwarte Piet immers gelijk de
duivel stoute kindertjes in de zak stoppen om naar Spanje te vervoeren.
Het
lijkt op het beeld van de duivel die de zondaars tot het kwaad verleidt en
meevoert naar de hel, nadat ze hun ziel verkocht hebben voor geld en geluk,
zoals met Faust het geval is...
De Satyr en de dans - Bachanalen en de roes van de
Dyonisos
Zoals men kan zien is een Satyr een natuurwezen, half dier, half mens.
Hij bespeelt de aulos, het instrument van Dyonisos ofwel Bacchus, de god van de wijn.
Hij loopt mee in het gevolg van de god Bacchus, in het feestgedruis van een bacchanaal, waar men onder invloed van wijngenot [Wein, Weib und Gesang...] in een 'dyonisische roes', een extase komt. [dat wil zeggen: Iedereen 'gaat uit zijn dak'... we zouden tegenwoordig spreken over 'sex en drugs en rock en roll'...]
Iedereen gaat dan dansen en onder invloed van de wijn en luide en dyonisische, ritmisch opzwepende slagwerk- en schalmeimuziek komt men in een soort gemeenschappelijke extase.
In oude tijden en hedentendage nog steeds bij natuurvolkeren, hoorde dat bij de godsdienstcultus voor de wezens en goden die men in de natuur en de bossen vereerde, in het heilige woud...
Na de intrede van het meer Appolinische Christendom [het instrument van Apollo is de tot introspectie opwekkende lyra], waarbij de mensen naar appolinische bezinning moesten streven, werden dit soort rituelen verketterd en werd de dyonisische dans voor de natuurgoden tot 'heksensabbath', en de Satyr werd Satan.
In feite werd het gebied van de mens waar zijn natuurlijke driften leven, de Maan- en Mercurius-laag in zijn ziel, het gebied van het 'libido', de onbewuste wilslaag, waar zijn 'dierlijke driften' leven tot 'zondig' en 'des duivels' verklaard...
We zien dus dat we hier in contact komen met de zielelaag in de mens waar de Maan- en Mercuriuslaag in werkzaam zijn, het wilsgebied, de buik, de geslachtsorganen, de ledematen, waar driften, begeerten en instincten leven, zoals honger, dorst, sexualiteit.
Maar
het is ook het gebied in de mens waar het 'vrije kind', de 'Peter Pan' in de mens leeft,
het kind dat vrij wil spelen en zijn driften botvieren.
-In de moderne Freudiaanse psychologie wordt dit gebied het Libido
genoemd, en het onderbewuste.
In de transactionele psychologie is dit de ego-positie van het kind, het
vrije, spelende kind, dat wil genieten, spelen, snoepen, walgen van
spruitjes of bruine bonen, lol maken, etc.
De God Pan is evenzeer een
natuurgod, een Satyr-wezen.
Ook in het verhaal 'Peter Pan' zien we dus dat in ieder mens een 'Peter Pan'
leeft, een vrij, spelend kind, die zich verbonden voelt met de natuur, met de
dieren, met
natuurwezens zoals de elfen, die vrij wil spelen en wil dansen en feesten.
Het is echter ook een kracht die de anarchie bewerkstelligt, het is immers de 'Sjors van de
Rebellenclub' in de mens, die wanorde sticht....
Om die rede hebben de
machthebbers in het verleden [de Middeleeuwen] deze [libido-] krachten [Freudiaans
gezien vanuit het 'Superego', de Saturnus- / Jupiterkracht in de mens] in de mens
verketterd en tot 'zondig' en 'des duivels' verklaard...
Hetzelfde doen de ouders in de opvoeding als ze hun kinderen normen
en waarden bijbrengen.
Vanuit de transactionele psychologie gezien proberen de gezagsdragers, kerk en staat ten opzichte van de burgers, en de ouders ten opzichte van de kinderen, vanuit de 'ouder-positie' in de mens de 'kind-positie' te beteugelen....
De gehele 20e eeuw en het 'Modernisme' is eigenlijk één grote revolte tegen deze onderdrukkking door de Jupiter- en Saturnuskrachten in de maatschappij [de hogere klassen] en in de mens, en een streven naar een bevrijding van de Maan- en Mercurius-krachten in de mens en de maatschappij [de lagere klassen].
Het Modernisme is de bevrijding van het vrije kind in de mens, maar ook de bevrijding en emancipatie van alles wat daarmee te maken heeft: De lagere klassen, de armen, de negers in Amerika, de jeugd, de kinderen, de vrouw, de onderdrukte volkeren uit de derde wereld, de onderdrukte volkeren in Europa. Er ontstond aandacht voor de volkscultuur.
Aangezien deze krachten [die van het vrije kind] met het wilsgebied en het stofwisselings - ledematen - stelsel te maken hebben, zien we een uitbarsting van de wilspool in de vorm van een enorme wildheid in de kunst en muziek [in de schilderkunst bv. het Futurisme, het Surrealisme en het Expressionisme, zie het schilderij hieronder]...
In de muziek ontstaat bv. het
'Primitivisme', zoals Strawinsky's 'Le Sacre du printemps', of de 'Skytische
suite' van Prokofief ['Daar komen de barbaren'...] waarbij een enorme wildheid ontketend wordt.
Ook zien we het ontstaan van de Jazz- en Popmuziek, ook meestal muzieksoorten
waarin een grote energie vanuit de wilspool wordt opgeroepen. Het is vaak de
muziek van het 'libido', zouden we kunnen zeggen.
Dat alles heeft te maken met de
emancipatie van de meest dyonisische en lichamelijke kunstvorm: De danskunst...
Men kan zeggen dat in het Modernisme de God Bacchus met zijn satyrs en bacchanten, met zijn bacchanalen, wijngelag, zijn wilde feesten met wilde muziek en wilde dansen, met zijn behoefte aan anarchistische vrijheid en spel en plezier de toon heeft gezet in de 20e eeuwse cultuur.
De conservatieve krachten [bv. de moral majority of de Moslimfundamentalisten] , die vanuit de Jupiter- / Saturnuskracht [het superego en de ouderpositie] het leven benaderen, slaan dit alles verbijsterd en hoofdschuddend gade en zullen wellicht denken dat nu helemaal 'de putdeksel van de hel' is losgekomen en dat de moderne mens een 'goddeloze' en 'door de duivel bezeten' 'zondaar' is.....
Wat u op het rechterpaneel ziet is in de ogen van de Moral Majority en de Moslimfundamentalisten waarschijnlijk het voorland van de moderne westerse mens voor zijn losbandige levensstijl....
Verder naar Ondersubmenu 4:
Pieter Breughel: Het volk en het kind
Terug naar het menu favoriete kunst
naar het volgende menu [15: Expressionisme, Fr. Marc, Surrealisme]
__________________________________________________________
Schema van de 7 eeuwen van de 7 kunstgeschiedenisperioden
Hieronder een schema die iets laat zien
van mijn visie op de kunst- en muziekgeschiedenis in samenhang met de
planeten-archetypen, zoals ik dat op deze website en in mijn cursussen 'De
Beeldentaal van de kunst' en 'Kunst- en Muziekgeschiedenis'* naar voren breng:
_____________________________________________________________________________
Het gaat hier om de
1e 7 eeuwen van het 5e na-atlantische cultuurtijdperk, het zg.
Bewustzijns-ziele-tijdperk dat volgens Rudolf Steiner in het jaar 1413 begint,
maar wat zich al in de Late Middeleeuwen, de Gotische periode [rond 1200] begint
voor te bereiden.
In mijn visie wordt iedere eeuw min of meer sterk gekleurd door een
planeten-karakter en alles wat daarmee samenhangt. [natuurlijk zijn er lange
overgangsperiodes]
__________________________________________________________________
eeuw**:
15e
16e
17e
18e
19e
20e
21e
stijlperiode:
Gothiek/ Renais-
Barok Klassi-
Roman- Moder-
Post-
Vroeg-
sance
cisme
tiek
nisme moder-
renaissance
nisme
?
karakter: streng
verheven
groots zonnig
passie
humor dromerig
ascetisch koninklijk
deftig harmonieus
gevoel speels
mysterieus
planeet:
Saturnus Jupiter
Mars Zon
Venus
Mercurius Maan
(Jupiter)
heersende/zich
geestelijke adel grooton-
burgerij burgers
volk
volk,
emanciperende
stand koning dernemers
onderne- kunste-
midden-
vrouwen
klasse:
(koning)
mers naars
stand jeugd
etc.
staatsvorm(en): theocratie aristo- absolu- republiek
republiek demo-
socialis-
cratie tisme
cratie tische
verzorgingsstaat
dominerende
architec- beeld-
schilder-
muziek
poezie en
danskunst levenskunst
kunstvorm:
tuur
houwkunst kunst
en (absoluut)
literatuur tv. cinema
karmakunst
kathedraal
standbeeld reliëfkunst [symfonie] theater,
reclame
kunst in
drama commerciële
dienst
muziek v.h.
leven
Bijvoorbeeld:
Dom
van Michel- Rembrand
Mozart Novalis Nijinsky levenskunste-
Keulen angelo Barokinte- Beethoven Wagner Michael
naar, de taak
rieur
Brontë Jackson van iedere mens
typerende kerk- hofmuziek
ceremoniële concert- salonmuziek Jazz, pop
therapetische
muziek- muziek koormuziek muziek
& muziek, lied,
lyrisch volksmu- muziek, gebruiks-
genres: missen madrigalen opera, ora-
symfonie, pianostuk, ziek, expe- muziek, impro-
motetten ceremoni- torium, con- sonate,
symfonisch rimentele visatorische mu-
?le muziek certen voor kamer-
gedicht, mu- muziek ziek, New age
canzona's academiën muziek,
ziekdrama dansmu- muziek
hofdansen
komische [Wagner] ziek, mtv
opera
________________________________________________________________________________
* In de cursus 'Kunst- en muziekgeschiedenis' veelal zonder theoretische uitleg over de planeten-archetypen, omdat dit een meer algemene cursus is, die ook geschikt is voor mensen zonder interesse in-. of kennis van astrologische symboliek of astrologische archetypen, en spirituele- dan wel antroposofische interessen.
** -Overigens, in mijn visie begint een nieuwe 'eeuw' niet rond een --00
jaartal, maar over het algemeen wordt een nieuwe tijdgeest merkbaar tussen --10
en --20.
De 20e eeuw begon bv. na de 1e wereldoorlog, na 1918. Rond 1900 zaten we nog
midden in de nabloei van de Romantische periode.
De 'nieuwe eeuw' begint meestal na een grote politieke omwenteling.
Bv. : 1413: Eerste ontdekkingsreis van Hendrik de zeevaarder, opbloei van de
kunsten in Italië; Rond 1510: Magelhaes maakt de eerste wereldreis, de Azteken
en Inka's worden door de Spanjaarden verslagen; 1618: Uitbraak 30-jarige oorlog;
1713: Vrede van Utrecht, 1715: Lodewijk de 14e sterft, begin van de Verlichting;
1814: Weens congres, hervorming van Europa, 1815: Napoleon definitief verslagen
bij Waterloo; 1917: Russische revolutie en inmenging VS in de 1e wereldoorlog,
einde supermacht van Engeland, alle keizerrijken zijn ten val gebracht, totale
hervorming van Europa;
Op dit moment leven wij dus nog midden in het Modernisme van de 20e eeuw.
Tussen 2010 en 2020 zal een grote omwenteling plaatsvinden waarna de nieuwe eeuw
kan beginnen met een geheel andere tijdsgeest.
De 7 zielelagen in samenhang met de
planeten:
Saturnus Kruin Geweten Superego ouderdom
Jupiter Hoofd Denken redelijkheid denken 50er
Mars Keel Spreken daadkracht 40er
Zon Hart Voelen Ego = IK voelen 20-40
Venus Bovenbuik Passie verlangen puber
Mercurius
Buik
begeerte
Libido willen
kind
ledematen beweging
speelsheid
Maan
geslacht driften
onderbewuste klein
kind
______________________________________________________
Enige kenmerken van de Planetentypen:
Saturnustype: Ascetische wijsgeer,
kamergeleerde, monnik, onderzoeker
Strenge moralist, integer tot op het bot, religie, wetenschap, trouw, jaloezie
Jupitertype: Wijze leider,
koning, orde, wetten, beschaving, verheven
Autoritair, arrogant, hoogmoedig, hoopvol, logisch denken, hoge heren
Marstype: Doener, willer,
strijder, ondernemer, held, stoere macho
Toorn, daadkracht, grote mond, ijzeren wil, leger, standvastig, moedig
Zonnetype: Stralend charisma,
vriend, redder in nood, held, evenwichtig
gerechtigheid, traagheid, modelburger, zonnig, vrolijk, de gelijke, de broeder
Venustype: Verliefde
kunstenaarsziel, het mooie meisje, passie, verlangen
lief, gulzig, gevoelsextremen, schoonheid, mystiek, ontvangend, kunstzin
Mercuriustype: Speels, vlot,
snel, humor, beweeglijk, nieuwsgierig, flitsend
snel associatief denken, intelligentie, dans, sport, hebzucht, uitgekookt,
charme
Maantype: Dagdromer, passieve
levensgenieter, stemmingswisselingen, lust
wellust, voorzichtigheid, libido, sex, eten-drinken, luieren, grillig,
meeloper
_________________________________________________